Redaktoryň belligi: Her ýyl. Dag-magdan inženerçiligi žurnalynda Senagat Minerallarynyň Syny görkezilýär. Bu sany üçin materiallary işläp düzmek üçin köp wagt sarp eden we şol bir wagtyň özünde öz işlerini ýerine ýetiren birnäçe adam bar. Senagat Minerallarynyň Her ýylky Synynyň redaktorlaryna, Senagat Minerallary we Agregatlary Bölüminiň Tehniki Komitetiniň başlygyna we wise-başlygyna, şeýle hem aýratyn haryt profilleriniň awtorlaryna sagbolsun aýdýarys.
Rajeş Raýtani “Cytec Industries Inc.” kompaniýasynyň kiçi we orta kärhana agzasydyr we Senagat minerallary we agregatlary bölüminiň tehniki komitetine ýolbaşçylyk edýär.
Olaryň kömegi şu iýul aýyndaky “Industrial Minerals” žurnalynyň sanyny mümkin etdi. Okyjylarymyň adyndan redaktorlar olara minnetdarlyk bildirýärler.
Dört kompaniýa – HC Spinks Clay Co., Inc., Imerys. Old Hickory Clay Co. we Unimin Corp. – 2013-nji ýylda dört ştatda top toýun gazyp aldylar. Ilkinji maglumatlara görä, önümçilik 1 metrik tonna (1,1 million gysga tonna) bolup, bahasy takmynan 47 million dollara deňdir. Önümçilik 2012-nji ýyldaky 973 karatdan (1,1 million gysga tonna) 3 göterim artdy we bahasy 45,1 million dollara deň boldy. Tennessi öňdebaryjy önüm öndüriji bolup, ýerli önümçiligiň 64% -ni düzýär, ondan soň Tehas, Missisipi we Kentukki gelýär. Top toýun önümçiliginiň umumy möçberiniň takmynan 67% -i howa flotasiýasy, 22% -i iri ýa-da ezilen toýun we 11% -i suw şlamydyr.
2013-nji ýylda ýerli top toýun öndürijileri topy aşakdaky bazarlara satdylar: keramiki pol we diwar plitalary (44%); eksport (21%); sanitariýa enjamlary (18%); dürli keramika (9%); 2012-nji ýylda we häzirki bazarda ulanylyşy boýunça doldurgyçlar, uzaldyjylar we baglaýjylar, şeýle hem belli edilmedik ulanylyşlar (her biri 4%). Beýleki bazarlar satylan ýa-da ulanylan galan top toýunyň 1% -den az bölegini tutýar. Aýna süýüminiň öndürilmegi ýa-da doldurgyçlaryň, doldurgyçlaryň we baglaýjylaryň köpüsi üçin habar berlen satuwlar, esasan, top toýun öndürijileri tarapyndan gazylyp alynýan ýa-da satyn alynýan kaolin toýuny bolmagy mümkin.
Ýerli top toýun öndürijileriniň deslapky gözlegine görä, ýerli top toýunynyň ortaça bahasy 2013-nji ýylda ABŞ-nyň 47 dollary/t (43 dollary/t) töwereginde boldy, bu 2012-nji ýylda ABŞ-nyň 46 dollary/t (42 dollary/t) bolan görkezijiden has azdyr. Eksport we import top toýunynyň birlik bahalary 2013-nji ýylda degişlilikde 126 dollar/t (114 dollary/st) we 373 dollar/t (338 dollary/st) boldy, bu bolsa 2013-nji ýylda degişlilikde 62 dollar/t (56 dollary/st) we 314 dollar/t (285 dollary/st) bolan görkezijiden has azdyr. Köp mukdarda eksport edilýän harytlaryň birlik bahasy 2013-nji ýylda ýokarlandy we pes tonnaly, ýokary gymmatly eksport harytlarynyň iberilmegi 2013-nji ýylda 2012-nji ýyl bilen deňeşdirilende iki esse ýokarlandy, bu bolsa eksportyň ortaça bahasynyň iki esse ýokarlanmagyna getirdi. 2013-nji ýylda iki pes tonnaly, ýokary gymmatly iberilme import bahasynyň ýokarlanmagyna sebäp boldy.
ABŞ-nyň Ilat ýazuwy býurosynyň maglumatlaryna görä, 2013-nji ýylda 4681 tonna (516 tonna) top toýun import edilip, onuň bahasy 174,000 dollara deň boldy, bu bolsa 2012-nji ýylda 137,000 dollara deň bolan 436 tonna (481 tonna) bilen deňeşdirilende has köp. Top toýunynyň esasy bölegi Beýik Britaniýadan import edildi. ABŞ-nyň Ilat ýazuw býurosy 2013-nji ýylda eksportyň 52,2 karat (57,500 gysga tonna) bolandygyny, 2012-nji ýylda bolsa 74 karat (81,600 tonna) bilen deňeşdirilende 4,58 million dollara deň bolandygyny habar berdi. Eksport edilýän top toýunlarynyň esasy ugurlary aşak düşýän Belgiýa, Ýewropanyň esasy ýük daşamak merkezleri, Wenesuela we Nikaragua. Bu üç ýurt ABŞ-nyň top toýunlarynyň eksportynyň 58 göterimini öz içine alýar. ABŞ-nyň önüm öndürijileri, adatça, ABŞ-nyň Ilat ýazuw býurosyndan iki-üç esse köp eksport habar berýärler. Meksikanyň Ykdysadyýet ministrligi tarapyndan çap edilen import söwda statistikasyna görä, ABŞ-dan Meksika iberilýän uly tonnalyk top toýunlarynyň eksportyny kaolin hökmünde klassifikasiýa edip bolýar.
ABŞ-nyň ykdysadyýeti çökgünlikden soň dikeldilmegini dowam etdirýän mahaly, toply palçyk senagatynyň geljegi satuwyň ösüşidir. 2013-nji ýylda keramiki plitalar we sanitariýa enjamlarynyň önümçiliginde ulanylýandygy sebäpli, täjirçilik gurluşygy we ýaşaýyş jaý gurluşyk işleri toply palçygyň satuwy üçin örän möhüm boldy. ABŞ-nyň ilat ýazuwy býurosy 2013-nji ýylda 923,000 hususy ýaşaýyş jaý birliginiň başlanandygyny habar berdi, bu 2012-nji ýyldaky 781,000 başlanandan 18 göterim artdy. 2013-nji ýylda gurlan ýaşaýyş jaý we ýaşaýyş däl jaýlaryň bahasy 2012-nji ýyldaky 857 milliard dollardan 5 göterim ýokarlanyp, 898 milliard dollara ýetdi. Mundan başga-da, ABŞ-nyň köp ýerlerinde emläkleri zor bilen satyn almak meseleleri çözülýär we bazardaky boş jaýlaryň sany azalýar. Bu ösüşlere garamazdan, ýaşaýyş jaýlarynyň gurluşygynyň başlanmagy henizem çökgünlikden öňki derejeden pes.
Toply palçygyň içerki satuwyna plitkalar we sanitariýa enjamlary ýaly toply palçyk esasyndaky önümleriň importy hem täsir edýär. 2013-nji ýylda import edilen plitkalaryň sany 2012-nji ýyldaky 5,86 inedördül metrde (63,1 million inedördül fut) 62,1 million dollardan 64,7 million dollara deň bolan 5,58 inedördül metre (60,1 million inedördül fut) çenli azaldy. Gabatlaşdyrylan tarif tertibiniň 6907.10.00, 6908.10.10, 6908.10.20, 6908.10.50 kodlaryna laýyklykda plitkalaryň esasy çeşmeleri Möçberiniň azalýan tertibinde Hytaý (22%); Meksika (21%); Italiýa we Türkiýe (her biri 10%); Braziliýa (7%); Kolumbiýa, Peru we Ispaniýa (her biri 5%). Sanitariýa enjamlarynyň importy 2012-nji ýyldaky 25,2 milliondan 2013-nji ýylda 29,7 milliona çenli ýokarlandy. 2013-nji ýylda ABŞ-nyň sanitariýa enjamlarynyň importynyň 14,7 millionyny (49%) Hytaý, 11,6 millionyny (39%) bolsa Meksika düzdi. Keramiki plitkalaryň we sanitariýa enjamlarynyň importy Meksikadan top toýun öndürijileri Hytaýdan gelenlere garanyňda ýerli top toýun öndürijilerine az üns berýärler, sebäbi ABŞ-nyň öndürijileri Meksikanyň keramika senagatynyň esasy top toýun üpjün edijileridir. Gurluşyk işiniň artmagy 2014-nji ýylda ýerli top toýun satuwynyň ösüşiniň 2013-nji ýyldaky ýaly bolup biljekdigini görkezýär.*
Birleşen Ştatlarda sarp edilýän boksitleriň tas ählisi daşary ýurtlardan getirilýär. Alabama, Arkanzas we Jorjiýa ştatlarynda metallurgiýa däl maksatlar üçin az mukdarda boksit we boksit toýuny öndürilýär.
Metallurgiýa derejeli boksit (gök gurak) importy 2013-nji ýylda jemi 9,8 metrik tonna (10,1 million standart tonna) deň boldy, bu 2012-nji ýyldaky importdan 5% azdyr. Ýamaýka (48%). Gwineýa (26%) we Braziliýa (25%) 2013-nji ýylda ABŞ-nyň esasy üpjün edijileri boldy. 2013-nji ýylda 131 karatlyk (144,400 gysga tonna) ot çydamly kalsinirlenen boksit import edildi, bu bolsa geçen ýyl bilen deňeşdirilende 58% artmakdyr.
Otga çydamly kalsinirlenen boksitiň importy 2012-nji ýyl bilen deňeşdirilende artdy, bu bolsa boksit esasyndaky otga çydamly önümleriň eksportynyň 2012-nji ýyl bilen deňeşdirilende azalmagy bilen, gorlaryň täzelenmegine getirdi. Boksit esasyndaky otga çydamly önümleriň esasy ulanylyşyny öz içine alýan ýerli polat önümçiligi 2013-nji ýylda 2012-nji ýyldaky önümçilik bilen deňeşdirilende takmynan 2% azaldy. Hytaý (49%) we Gaýana (44%) ABŞ-nyň otga çydamly kalsinirlenen boksit importynyň esasy çeşmeleridir.
2013-nji ýylda oda çydamly däl kalsinirlenen boksit importy jemi 455 karat (501,500 gysga tonna) boldy, bu 2012-nji ýylyň importyndan 40% köp. Bu ösüş sementde boksitiň ulanylmagynyň artmagy, gidrawliki döwülme üçin ýangyç hökmünde nebit senagaty we polat öndürijiler bilen baglanyşyklydyr. Gaýana (38%), Awstraliýa (28%) we Braziliýa (20%) esasy çeşmeler boldy.
2013-nji ýylda Birleşen Ştatlar 9 karatlyk (9,900 st) oda çydamly kalsinirlenen boksit eksport etdi, bu 2012-nji ýylyň eksportyndan 40% köp, esasy ugurlar Kanada (72%) we Meksika (7%) boldy. 2013-nji ýylda Birleşen Ştatlar oda çydamly däl kalsinirlenen boksit eksportynyň ujypsyz mukdaryny eksport etdi, 2012-nji ýylda bolsa takmynan 13 kiloton (14,300 gysga tonna) bardy. Gury iri boksit eksportynyň möçberi takmynan 4,000 tonna (4,400 gysga tonna) boldy, bu 2012-nji ýylyň eksportyndan 59% az, esasy ugur Kanada (82%) boldy.
2013-nji ýylda ýerli alýumin önümçiligi 4,1 metrik tonna (4,6 million gysga tonna) diýlip çaklanyldy, bu 2012-nji ýyl bilen deňeşdirilende 7% pes. Bu pese gaçmagyň sebäbi Ormet Corp. kompaniýasynyň Los Anjelesdäki Burnside şäherindäki ýylda 540 tonna (595,000 st) nebiti gaýtadan işleýän zawodynda önümçiligiň pese gaçmagydyr. Onuň kuwwatynyň üçden iki bölegi awgust aýynda, galan üçden bir bölegi bolsa oktýabr aýynda ýapyldy. Nefti gaýtadan işleýän zawody Almatis GmbH kompaniýasyna satyldy we dekabryň ortalarynda täzeden işe girizildi.
2013-nji ýylda alýumin oksidiniň umumy importy 2,05 metrik tonna (2,26 million standart tonna) boldy, bu 2012-nji ýyldaky alýumin oksidiniň importyndan 8% köp. Awstraliýa (37%), Surinam (35%) we Braziliýa (12%) esasy çeşmeler boldy. 2013-nji ýylda alýumin oksidiniň umumy eksporty 2,25 metrik tonna (2,48 million standart tonna) boldy, bu 2012-nji ýyldaky eksportdan 27% köp. Olaryň arasynda Kanada (35%), Müsür (17%) we Islandiýa (13%) esasy ugurlardyr.
2013-nji ýylda umumy içerki boksit sarp edilişi (çig gurak ekwiwalent esasynda) 9,8 million tonna (10,1 million standart tonna) deň boldy, bu 2012-nji ýyl bilen deňeşdirilende 2% ýokarydyr. Munuň takmynan 8,8 metrik tonnasy (9,1 million standart tonna) alýumin oksidi öndürmek üçin ulanyldy, bu geçen ýyl bilen deňeşdirilende 6% azdyr. Boksitiň beýleki ulanylyşlaryna abraziwleriň, sementiň, himiki maddalaryň we ot çydamly maddalaryň öndürilmegi, şeýle hem nebit senagatynda, polat önümçiliginde we suwy arassalamak girýär.
2013-nji ýylda alýumin senagatynyň içerki alýumin sarp edilişiniň umumy möçberi 3,89 metrik tonna (4,29 million standart tonna) boldy, bu 2012-nji ýyl bilen deňeşdirilende 6% azdyr. 2013-nji ýylda ABŞ-nyň beýleki pudaklary takmynan 490 kiloton (540,000 standart tonna) alýumin sarp etdiler, bu bolsa 2012-nji ýyldaky möçberden 16% azdyr. Alýumin okislotasynyň beýleki ulanylyşlaryna abraziwler, sement, keramika we himiki maddalar girýär.
Import edilýän we eksport edilýän boksitleriň bahalary çeşmesine, ýerine ýetirilýän ýerine we derejesine görä üýtgeýär. 2013-nji ýylda esasy çeşmelerden import edilýän odadawaç derejeli kalsinleşdirilen boksitleriň birlik bahalary Braziliýadan 813 dollar/t ($737/st) (5% ýokarlanma) we Hytaýdan 480 dollar/t ($435/st) (birneme aşaklady) we Gaýanadan 441 dollar/t ($400/st) (birneme aşaklady) boldy.
Esasy çeşmelerden import edilen oda çydamly däl kalsinleşdirilen boksitleriň bahalary 2013-nji ýylda Awstraliýada 56 dollar/t (51 dollar/st) aralygyndan (20% pese gaçdy) Gresiýada 65 dollar/t (59 dollar/st) aralygynda (12% ýokarlady) üýtgedi. 2013-nji ýylda import edilen çig gurak boksitleriň ortaça bahasy 2012-nji ýyl bilen deňeşdirilende 7% ýokary bolup, 30 dollar/t (27 dollar/st) boldy. 2013-nji ýylda import edilen alýuminiýiň ortaça bahasy 396 dollar/t (359 dollar/st) boldy, bu 2012-nji ýyl bilen deňeşdirilende 3% pes. ABŞ-dan eksport edilen alýuminiýiň ortaça bahasy 2012-nji ýyl/t (363 dollar/st) bahalary bilen deňeşdirilende 2013-nji ýylda 11% pese gaçdy we 400 dollara ýetdi.
Alýumin bahalary 2013-nji ýylda 2014-nji ýylyň birinji çärýegine çenli dowam etdi. Alýumin bahalarynyň pesligi we elektrik energiýasynyň ýokarylygy 2013-nji ýylda bir ýerli ilkinji alýumin eritiji zawodynyň ýapylmagynyň we 2014-nji ýylyň birinji çärýeginde başga bir ilkinji alýumin eritiji zawodynyň ýapylmagynyň yglan edilmeginiň sebäpleri hökmünde görkezilýär. Täze energiýa 2013-nji ýylyň ahyrynda we 2014-nji ýylyň başynda üç sany ilkinji alýumin eritiji zawodynyň eýeleri we energiýa üpjün edijiler elektrik üpjünçiligi barada ylalaşyklara geldiler. Şeýle-de bolsa, başga iki eritiji zawodyň eýeleri elektrik energiýasynyň bahalaryny peseltmek üçin elektrik energiýasy barada gepleşik geçirmäge synanyşýarlar.
Alýumin bahalary 2014-nji ýylyň birinji çärýeginde durnuklaşsa-da, alýumin oksidine bolan isleg käbir erediji zawodlar bilen täze elektrik üpjünçiligi şertnamalaryna bagly bolar. ABŞ-nyň tebigy gazyň bahalary geçen ýylyň dowamynda ýokarlanmagyny dowam etdirse-de, deňeşdirme boýunça pes bahalaryň 2014-nji ýylda ýerli alýumin oksidini gaýtadan işleýän zawodlara çykdajy artykmaçlyklaryny bermegini dowam etdirmegine garaşylýar.
Ot çydamly kalsinirlenen boksit importynyň polat önümçiligine bagly bolmagyna garaşylýar, ýöne ýangyç netijeliligini ýokarlandyrmak isleýän awtoulag öndürijileriniň polaty alýumin bilen çalşyrmagy polat we polat önümçiligi üçin otly önümlere bolan islegi azaltmagy mümkin. Ot çydamly däl kalsinirlenen boksit sarp edilişiniň 2014-nji ýylda artmagyna garaşylýar, sebäbi nebit senagaty ony abraziwler, sement we gidrawliki döwülme üçin has köp ulanýar.*
2013-nji ýylda bentonit senagaty 2012-nji ýyl bilen deňeşdirilende üýtgewsiz galdy. ABŞ-nyň umumy önümçiligi we satuwy 4,95 metrik tonna (5,4 million sütün) boldy, 2012-nji ýyldaky 4,98 metrik tonna (5,5 million sütün) bilen deňeşdirilende. Giňeldilen bentonit önümçiliginde Waýoming, ondan soň Ýuta we Montana, Tehas, Kaliforniýa, Oregon, Newada we Kolorado ştatlary agdyklyk edýär. 2011-nji ýyla çenli ABŞ-nyň we dünýä ykdysady çökgünliginden (2007-2009) soň dikeldilmek esasan tamamlanan ýalydy. Şeýle-de bolsa, ýaşaýyş jaý önümçiligi we degişli bentonit gurluşyk ulanylyşlary ahyrsoňy dikeldilmäge başlaýar. Demirgazyk Amerikada (ABŞ we Kanada) şişen natriý bentonit şişmedik kalsiý bentonitinde agdyklyk edýär we umumy bentonit bazarynyň 97% -den gowragyny tutýar. Giňeldilen bentonit önümçiligi Alabama, Missisipi, Arizona, Kaliforniýa we Newada ştatlarynda amala aşyrylýar. Giňeldilen bentonitiň esasy ulanylyşlary döküm gum baglaýjylary, suwy arassalamak we süzgüçden geçirmekdir.
Dünýäde natriý bilen aktiwleşdirilen bentonitiň esasy öndürijisi Gresiýa, Hytaý, Müsür we Hindistandyr. AMCOL (öňki American Colloid Co.) bazaryň takmynan 40% paýy bilen öňdebaryjy natriý bentonit öndürijisi bolmagynda galýar, BPM Minerals LLC (Halliburton-yň şahamçasy) bolsa ABŞ-nyň bazarynyň takmynan 30% paýyna eýe. Beýleki esasy natriý bentonit öndürijileri MI-LLC, Black Hills Bentonite we Wyo-Ben. 2013-nji ýylda täze bentonit öndürijileri gurluşyk işine başlamadylar. Wyo-Ben Inc. Waýoming ştatynyň Termopolis şäheriniň golaýynda täze magdan açdy. Bu käniň gorlarynyň azyndan 10-20 ýyl ýetmegine garaşylýar. Çig malyň bahasy durnukly galdy, ýük awtoulaglarynyň ýük göterijilik derejesi bolsa 2013-nji ýylda üýtgewsiz galdy.
Nebit we gaz guýularyny burawlamak we gaýtadan işlemek üçin burawlaýjy derejeli bentonit 2013-nji ýylda giňeldilen bentonitiň iň köp ulanylmagy bolup, takmynan 1,15 metrik tonna (1,26 million gysga tonna) öndürdi. Işjeň enjamlaryň sany 2013-nji ýylda hem artmagyny dowam etdirdi, bu bolsa nebit we gaz guýularynyň burawlaýyş işleriniň gaýdyp gelýändigini tassyklaýar. Hususan-da, slanes önümçiligi üçin gorizontal burawlaýyş bentonitiň esasy ulanylyş ugrydyr.
Öý haýwanlarynyň galyndylaryny siňdiriji bazar granulaly giňeldilen bentonit üçin ikinji uly bazardyr. Öý haýwanlarynyň galyndylarynyň sany 2005-nji ýylda 1,24 metrik tonna (1,36 million metrik tonna) ýetse-de, ol ýyllaryň dowamynda 1,05 we 1,08 metrik tonna (1,15 we 1,19 million metrik tonna) aralygynda üýtgedi, 2013-nji ýylda bazar takmynan 1,05 metrik tonna (1,15 million metrik tonna) boldy.
Giňeldilen bentonit üçin demir magdan granulalary üçünji uly bazar bolup, ABŞ-nyň awtoulag we agyr enjamlarynyň önümçiliginde polata bolan islegiň artmagy bilen 2013-nji ýylda 550 kilotonna (606.000 gysga tonna) ýetdi.
2011-nji ýyldan bäri polat we beýleki metallar üçin guýma çägesinde baglaýjy hökmünde ulanylýan giňeldilen bentonitiň ortaça mukdary 500 karatdan (550,000 gysga tonna) geçýär. Täze önümleriň oýlap tapylmagy bu dört uly granulaly we poroşokly giňeldilen bentonit bazarlaryna düýpli täsir etmedi.
2005-nji ýyldan aýry klassifikasiýa edilen gurluşyk gurluşyk ulgamlary üçin bentonit bazary 175 karat (192,000 gysga tonna) bolup, bu bazaryň 2008-nji ýyldaky çökgünlikden soň dikeldilmäge başlandygyny görkezýär. Suw geçirmeýän we möhürleýän bentonit bazary ABŞ-nyň çökgünliginden soň gurluşyk senagaty bilen birlikde ösmegini dowam etdirdi we 2013-nji ýylda 150 karata (165,000 gysga tonna) ýetdi. Ýelimleýji maddalar, mal iými, doldurgyçlar we doldurgyçlar we beýleki ulanylyşlar üçin beýleki kiçi giňeldilen bentonitleriň bazary, umuman, 2008-nji ýyldaky çökgünlikden soň dikeldilmedi.
Bentonit bazarynyň kiçi bir bölegi içgi we şerap arassalaýjy we organoklaýn önümlerine ýöriteleşýär. AMCOL, Southern Clay Products, Sud Chemie we Elementis Specialties Inc. bentonit nanokompozit bazaryny yzarlaýarlar. Elementis Kaliforniýanyň Nýuberi Springs şäherindäki giňeldilen gektorit zawodyny köp ýyllyk döwürde giňeltdi, öňki kuwwatyny iki esse artdyrdy we ony has energiýa tygşytly etdi. Elementis nebit esasly buraw suwuklyklary üçin Bentone 910, Bentone 920 we Bentone 990 ýaly arzan organoklaýn önümlerini işläp çykarmagyny dowam etdirýär.
2008-nji ýyldaky global çökgünlikden bäri, ABŞ dollarynyň alyş-çalyş kursy bentonit eksportynyň artmagyna kömek etdi. 2013-nji ýylda ýerli bentonit öndürijileri buraw palçygy, döküm gum baglaýjylary we beýleki dürli bazarlar üçin 950 karat (1,05 million gysga tonna) bentonit eksport edendigini habar berdiler. Kanadadan az mukdarda bentonit import edildi. 2013.1 Meksika we Gresiýa
Wismut himiki taýdan surma bilen baglanyşykly has agyr elementdir. Ol gurşun we wolfram, az derejede bolsa mis we galaýy çykarmagyň goşmaça önümidir. Surma has ýeňil himiki elementdir. Ol gurşun, kümüş we altyn ýaly metallaryň çykarylyşynyň goşmaça önümidir. Wismut we surmanyň esasy ulanylyşy birleşme hökmündedir.
Bu himiki elementleriň sarp edilişiniň köp bölegini bizmut we surma birleşmeleri we degişli metal däl ulanylyşlar düzýär. Seýrek metal ýa-da garyndy hökmünde ulanylýar.
Wismut üçin iň uly ahyrky ulanylyş topary himiki topar bolup, oňa Pepto Bismol (wismut subsalisilat), merjen reňkli täsirli göz kosmetikasy (wismut oksihlorid), katalizatorlar we boýaglar (wismut wanadate sary) ýaly beýleki himiki ulanylyşlar girýär.
Wismut üçin indiki iň möhüm soňky ulanylyş topary metallurgiýa goşundy toparydyr, onuň düzümi uglerod bilen doýgunlaşan ereýän polatdan grafidiň kristallaşmagynyň öňüni alýar, polat, mis we alýuminiýiň erkin işlenmegine ýardam edýär we sinklemekde birmeňzeş örtügi üpjün edýär. Bu goşundy toparynyň ähli ulanylyşlary üçin, vismut legirleýji agent hökmünde hereket etmeýär, gaýtam belli bir reaksiýalaryň ýa-da häsiýetleriň öňüni alýan, höweslendirýän ýa-da öndürýän katalizator hökmünde hereket edýär. Polat gowy işlenilmesi üçin diňe 0,1% vismut ýa-da selen gerek. Bu soňky ulanylyş toparlary bilen deňeşdirilende, vismut legir topary diňe az mukdarda vismuty öz içine alýar we ereýän legirlerde, beýleki pes ereýän legirlerde we ok-därilerde ulanylýar.
Surmanyň iň köp ulanylyşy, esasan, plastmassalary, ýelmeşdirijileri we dokma önümlerini gaýtadan işlemekde ot çydamly serişde hökmünde ulanylýar. Surma oksidi ot çydamly serişde hökmünde ulanylýan dürli esasy galogenleşdirilen materiallarda ot çydamly serişde hökmünde gaz fazaly erkin radikal çydamly serişde hökmünde aýratyn orun eýeleýär.
Metall däl önümleriň başga bir klasy, esasan, pigmentlerde we aýnada (keramika bilen birlikde) ulanylýar. Köp aýnalarda we keramikalarda surma oksidi bulandyryjy hökmünde hereket edýär, ýöne ýöriteleşdirilen aýnalardaky surma olary aýdyňlaşdyryp biler. Surma gurşun we garyndy topary, esasan, benzin bilen işleýän awtoulag batareýalarynda ulanylýan surma gurşundan ybaratdyr.
Gaýtadan işlenilip bilinmegi mümkin däl diýen ýaly (aşgazan dermanlarynda we kosmetika serişdelerinde bizmut doly dargaýar, sebäbi ol doly dargaýar) we kynçylygyň azaldylmagyna çenli üýtgeýär, mysal üçin, ot çydamly maddalardaky surma, metallurgiýa goşundylary we sinklemekde bizmut, aýnada surma, goşundylarda we katalizatorlarda bizmut. Eriýän erginlerde we beýleki erginlerde bizmuty, şeýle hem batareýa surma gurşun plitalarynda surmany gaýtadan işlemegiň iň aňsat, iň aňsat we arzan usuly.
ABŞ-nyň bizmut metalynyň importy 2012-nji we 2013-nji ýyllarda 1699 tonna (1872 gysga tonna) we 1708 tonna (1882 gysga tonna) deň derejede üýtgewsiz galdy. Möçber boýunça iň köp import edilen surma oksidi 2012-nji ýylda 20,7 karat (jemi 22800 gysga tonna) we 2013-nji ýylda 21,9 karat (24100 tonna) boldy, bu bolsa azajyk ösüşdir. 2014-nji ýylyň iki aýynyň maglumatlary bu ýagdaýyň dowam edýändigini görkezýär. Birleşen Ştatlaryň Geologiýa gözegçiligi (USGS) indi çärýekde bir gezek bizmut sarp edilişi baradaky gözlegini çap etmeýär.
ABŞ-da 2011-nji ýylda (soňky çap edilen) bizmut sarp edilişiniň ýyllyk umumy möçberi metallurgiýa goşundylary topary üçin 222 tonna (245 tonna) we bizmut erginleri üçin 54 tonna (59 tonna) boldy. Galyndy esasan himiki maddalar üçin, 6681 (736 st).
ABŞ-nyň Geologiýa gullugynyň (USGS) ABŞ-da sürme sarp edilişi 2012-nji ýylda 21,7 karat (23,900 gysga tonna), 2013-nji ýylda bolsa 24 karat (26,500 gysga tonna) boldy.
Köp maglumatlaryň ýoklugy sebäpli, 2013-nji ýyldaky bizmutyň netijeleri az üýtgedi. Çäklendirilen maglumatlary gözden geçirip, surma üçin 2013-nji ýylda sarp edilişiň 2012-nji ýyldakydan takmynan 10% ýokary bolmalydygyny görkezýär. 2014-nji ýylda bizmutyň üýtgewsiz galmagy we surmanyň biraz pese gaçmagy mümkin.
Dünýäde senagat tarapyndan ulanylýan boratlaryň 90 göterimini dört mineral emele getirýär - natriý borat, kalsiý galaýy we kaliý; kalsiý borat, kalsiý stearat; we kalsiý natriý borat, kolemanit. Boraks himiki taýdan natriý tetraborat dekahidrat diýlip atlandyrylýan ak kristal maddadyr we tebigy ýagdaýda galaýy mineralynda duş gelýär. Bor turşusy reňksiz, kristal maddadyr, tehniki, döwlet resepti boýunça we ýörite hil derejelerinde granula ýa-da poroşok görnüşinde, köplenç suwsuz bor turşusy hökmünde satylýar. Borat ýataklary wulkan işjeňligi we gurak howa şertleri bilen baglanyşyklydyr, iň uly ykdysady taýdan amatly ýataklary ABŞ-nyň Mojawe çölünde bor golaýynda ýerleşýär. CA, Günorta Aziýanyň Alp guşagy, Günorta Amerikanyň And guşagy. Serişdäniň ýa-da goruň hili adatça onuň bor trioksidiniň (B,0,) ekwiwalent mukdary bilen ölçenýär.
2013-nji ýylda ABŞ-da bor minerallarynyň we birleşmeleriniň önümçiligi 2012-nji ýyl bilen deňeşdirilende biraz artdy; Kompaniýanyň eýeçiligindäki maglumatlaryň açylmagynyň öňüni almak üçin jemi maglumatlar saklanýar. Günorta Kaliforniýadaky iki kompaniýa bor minerallaryny, esasan natriý boratyny öndürýär. Beýik Britaniýada ýerleşýän Rio Tinto Minerals pic kompaniýasynyň doly eýeçiligindäki şahamçasy bolan Rio Tinto Borax, Kaliforniýanyň Boron şäherindäki işlerinde açyk karýer gazyp alyş usullary arkaly esasy daşy we galaýy-kalsiýi çykarýar. Bu minerallar magdan käniniň golaýyndaky nebiti gaýtadan işleýän zawodlarda bor kislotasyna ýa-da natriý borat önümlerine gaýtadan işlenýär we demir ýol ýa-da ýük awtoulagy arkaly Demirgazyk Amerikadaky müşderilere iberilýär ýa-da Los Anjeles porty arkaly halkara derejesinde satylýar. Oba hojalyk, agaç saklaýjy we ot çydamly önümler ýaly ýöriteleşdirilen boratlar Kaliforniýanyň Wilmington şäherinde, Borax zawodynda öndürilýär. Searles Valley Minerals, Inc. (SVM) Kaliforniýanyň Trôna şäheriniň golaýyndaky Searles kölündäki desgasynda kaliý we natriý borat duzlaryndan bor we bor kislotasyny öndürýär. SVM-iň Trôna we Westend zawodlarynda bu duzlar suwsuz, dekahidrat we boraks pentahidratyna gaýtadan işlenýär.
Bor minerallary we himiki maddalary, esasan, ABŞ-nyň demirgazyk-merkezi we gündogar böleginde sarp edilýär. 2013-nji ýylda ABŞ-da sarp edilen bor birleşmeleriniň takmynan paýlanyş görnüşleri aýna we keramika (80%); sabynlar, ýuwujy serişdeler we agartgyçlar (4%); oba hojalygy (4%); emallar we glazurlar (3%) we beýleki ulanylyşlar (9%) boldy. Bor aýnada termal giňelmäni azaltmak; berkligi, himiki garşylygy we çydamlylygy ýokarlandyrmak; şeýle hem titremelere, ýokary temperatura we termal şoka garşylyk görkezmek üçin goşundy hökmünde ulanylýar. Izolýasiýa we dokma aýna süýümi dünýäde boratlaryň iň uly bir gezek ulanylýan görnüşidir.
Bor oba hojalygynda, esasan tohum önümçiligini ösdürmek üçin iň giňden ulanylýan mikroelementdir. Bor dökünleri, esasan, boraks we monetitden alynýar, olar suwda ýokary ereýänligi sebäpli püskürtme ýa-da suwaryş suwy arkaly berlip bilner.
ABŞ-nyň natriý borat eksporty 2013-nji ýylda 650 kt (716,000 st) boldy, bu 2012-nji ýyldaky 646 kt (712,000 st) bilen deňeşdirilende birneme ýokarlanmadyr. Bor turşusynyň eksporty 190 kt (209,000 st) derejesinde üýtgewsiz galdy. Bor turşusynyň eksportynyň birlik bahasy 2012-nji ýyldaky 816 dollar/t (740 dollar/st)-den 2013-nji ýylda 910 dollar/t (740 dollar/st)-e çenli ýokarlandy. 2013-nji ýylda bor turşusynyň eksportynyň esasy alyjysy Günorta Koreýa bolup, onuň paýy 20 göterime deň boldy. 2013-nji ýylda bor turşusynyň importy 53 kiloton (59,000 tonna) boldy, bu 2012-nji ýyl bilen deňeşdirilende takmynan 4% azdyr. 2013-nji ýylda import edilen bor turşusynyň takmynan 64% -i Türkiýeden geldi. 2013-nji ýylda bor turşusynyň importynyň birlik bahasy 687 dollar/t (623 dollar/st) boldy, bu bolsa ... 2012-nji ýylda 1 dollar üçin 782 dollar (1 st üçin 709 dollar).
Türkiýe we Birleşen Ştatlar 2013-nji ýylda borat önümçiliginde dünýäde öňdeligi eýelediler. ABŞ-nyň önümçiligini hasaba almanyňda, dünýädäki boratyň umumy agramy 2013-nji ýylda 4,9 metrik tonna (5,4 million gysga tonna) deň boldy, bu bolsa 2012-nji ýyl bilen deňeşdirilende 11 göterim ýokarlandy.
Argentina Günorta Amerikada bor magdanynyň esasy öndürijisidir. Argentinada borat önümçiliginiň, esasanam bor kislotasynyň, soňky döwürde artmagy, esasan, Aziýada we Demirgazyk Amerikada keramika we aýna senagatynda boratlara bolan islegiň artmagy bilen baglanyşyklydyr.